მიკროპლასტიკი წყალთან რეაგირებს: ახალი საფრთხე ცოცხალი ორგანიზმებისთვის
პლასტმასი კაცობრიობის ისტორიაში ერთ-ერთ ყველაზე გამძლე და სტაბილურ მასალად ითვლება. სწორედ მისი ქიმიური ინერტულობის გამო, ის უსაფრთხოდ მიგვაჩნდა საკვების შესაფუთად თუ წყლის ბოთლების დასამზადებლად. თუმცა, მეცნიერთა ახალი ჯგუფი კოლუმბიისა და კალიფორნიის უნივერსიტეტებიდან (UC Berkeley) ამ მყარ მოსაზრებას საფუძვლიანად აკრიტიკებს. კვლევის თანახმად, რომელიც ჟურნალ Nature-ში გამოქვეყნდა, მიკროპლასტიკი, რომელიც გარემოში უკვე ყველგანაა გავრცელებული, წყალთან შეხებისას სულ სხვაგვარად იქცევა.
რატომ არის მიკროპლასტიკი უფრო საშიში?
დიდი ზომის პლასტმასის ნივთები, როგორც წესი, სტაბილურია, თუმცა მიკროპლასტიკის შემთხვევაში სიტუაცია რადიკალურად იცვლება. მთავარი მიზეზი ზედაპირის ფართობია. როგორც კოლუმბიის უნივერსიტეტის ქიმიისა და ბიოსამედიცინო ინჟინერიის პროფესორი ვეი მინი განმარტავს, პლასტმასის დაშლისას მისი ზედაპირის ფართობი კოლოსალურად იზრდება. ეს კი მას საშუალებას აძლევს, წყალთან რეაქციაში შევიდეს და მაღალი ენერგიის მქონე რეაქტიული რადიკალები წარმოქმნას.
ამ პროცესის შედეგად წარმოიქმნება ე.წ. რეაქტიული ჟანგბადის სახეობები, რომელთა შორის განსაკუთრებით საშიში ჰიდროქსილის რადიკალებია. ეს მოლეკულები ცოცხალი ორგანიზმისთვის დამანგრეველია, რადგან მათ შეუძლიათ უჯრედის მემბრანის შემადგენელი ცილებისა და ცხიმებისგან ელექტრონები „მიიტაცონ“. შედეგად, უჯრედის სტრუქტურა ზიანდება და მისი ფუნქციონირება ირღვევა.
ოქსიდაციური სტრესი და უჯრედული დაზიანება
ჩვენს ორგანიზმს აქვს ბუნებრივი დაცვის მექანიზმები, რომლებსაც ანტიოქსიდანტებს ვუწოდებთ. ისინი სწორედ ასეთ მავნე მოლეკულებს ანეიტრალებენ. თუმცა, თუ რეაქტიული ნივთიერებების რაოდენობა ანტიოქსიდანტების შესაძლებლობებს აღემატება, ვითარდება ოქსიდაციური სტრესი. ეს პროცესი უჯრედების მასობრივ დაზიანებას იწვევს.
მეცნიერებმა ჩაატარეს ექსპერიმენტი თაგვების ერითროციტებზე (სისხლის წითელი უჯრედები). შედეგად დაფიქსირდა ჰემოლიზი — უჯრედების დეფორმაცია და გახეთქვა. რაც უფრო რეაქტიული იყო პლასტმასის ნაწილაკი წყალთან მიმართებაში, მით უფრო მძიმე იყო ზიანი. ეს ადასტურებს, რომ მიკროპლასტიკი არ არის მხოლოდ პასიური „დამაბინძურებელი“, რომელიც ორგანიზმში ხვდება; ის აქტიურად ერევა ბიოლოგიურ პროცესებში.
რა საფრთხეს გვიქმნის ეს?
ტრადიციულად, მიკროპლასტიკის კვლევები ფოკუსირებული იყო ან მასში შემავალ ტოქსიკურ ნივთიერებებზე, ან მის ფიზიკურ ზემოქმედებაზე. ახალი აღმოჩენა კი გვაჩვენებს, რომ თავად პლასტმასის ზედაპირი შეიძლება იყოს საფრთხის წყარო, განსაკუთრებით სისხლის მიმოქცევის სისტემაში, რომელიც ძირითადად წყლისგან შედგება.
მიუხედავად იმისა, რომ მიკროპლასტიკის ადამიანის სხეულზე ზემოქმედების მასშტაბები ჯერ კიდევ კამათის საგანია, ეს კვლევა მნიშვნელოვან კითხვის ნიშნებს აჩენს. თუკი მიკროპლასტიკი ჩვენს ქსოვილებშია, ის პოტენციურად მუდმივ რეაქციაშია ჩვენს ორგანიზმთან. სამომავლოდ, მეცნიერებს მოუწევთ იმის დადგენა, თუ რამდენად დიდია ამ ქიმიური პროცესების გავლენა გრძელვადიან ჯანმრთელობაზე, თუმცა ერთი რამ უკვე ნათელია: პლასტმასის მიკროსკოპული ნაწილაკები გაცილებით აქტიურები არიან, ვიდრე აქამდე გვეგონა.