ხელოვნური ინტელექტის ბუმმა ლაბორატორიული მაიმუნების დეფიციტი გამოიწვია
ხელოვნური ინტელექტი და ფარმაცევტული კრიზისი
ხელოვნური ინტელექტის (AI) стрімმა განვითარებამ მედიცინის სფეროში მოულოდნელი პრობლემა შექმნა. ახალი პრეპარატების აღმოჩენისა და ტესტირების პროცესები იმდენად დაჩქარდა, რომ კვლევით ლაბორატორიებში ლაბორატორიულ მაიმუნებზე, კონკრეტულად კი მაკაკებზე, მოთხოვნა კრიტიკულად გაიზარდა. ეს ტენდენცია უკვე აისახა ფასებზეც: თუ 2019 წელს ერთი მაკაკის შეძენა დაახლოებით 3 000 აშშ დოლარი ღირდა, დღეს ფასი 20 000 დოლარსაც კი აღემატება.
ამ კრიზისის ფონზე, Palantir-ის თანადამფუძნებელმა ჯო ლონსდეილმა მხარი დაუჭირა სტარტაპ Safer Human Medicine-ის ინიციატივას. კომპანია გეგმავს აშშ-ში მასშტაბური სელექციური ფერმის შექმნას, სადაც მომდევნო 20 წლის განმავლობაში 30 000-მდე მაიმუნის გამოზრდა მოხდება. პროექტის მიზანია, აშშ-ის ფარმაცევტული ინდუსტრია დამოუკიდებელი გახადოს იმპორტზე დამოკიდებულებისგან.
ჩინეთის ექსპორტის აკრძალვა და მიწოდების ჯაჭვი
პრობლემა მხოლოდ AI-ის განვითარებით არ დაწყებულა. 2020 წლამდე ჩინეთი აშშ-ის ლაბორატორიებისთვის მაიმუნების მთავარი მომწოდებელი იყო და ბაზრის დაახლოებით 60%-ს აკონტროლებდა. მას შემდეგ, რაც ჩინეთმა ექსპორტი ოფიციალურად აკრძალა, ამერიკელმა მკვლევრებმა ალტერნატიული გზების ძიება დაიწყეს, მათ შორის კამბოჯაში, თუმცა ეს პროცესი 2022 წელს სკანდალებით დასრულდა. გავრცელდა ინფორმაცია, რომ ლაბორატორიებს ველურ ბუნებაში დაჭერილ მაიმუნებს ყალბი დოკუმენტებით, როგორც „საშინაო პირობებში გამოზრდილებს“, ისე აწვდიდნენ.
დღეისათვის აშშ-ის ლაბორატორიებს წლიურად დაახლოებით 20 000 მაიმუნი ესაჭიროებათ. Safer Human Medicine-ის გეგმაა, საწყის ეტაპზე აზიაში არსებული ფერმებიდან 500-დან 1 000-მდე ინდივიდი ჩამოიყვანოს და მათი გამრავლება ადგილობრივად დაიწყოს. თუმცა, ბიოლოგიური შეზღუდვები დიდ გამოწვევას წარმოადგენს: მდედრი მაკაკები სქესობრივ სიმწიფეს ოთხი წლის ასაკში აღწევენ და წელიწადში მხოლოდ ერთ ნაშიერს ბადებენ, რაც პოპულაციის სწრაფ ზრდას ფიზიკურად შეუძლებელს ხდის.
ეთიკური დებატები და სამომავლო პერსპექტივები
პროექტს უკვე მოჰყვა მწვავე კრიტიკა ცხოველთა უფლებების დამცველების მხრიდან. სოციალურ ქსელებში გავრცელდა არაერთი მოწოდება, რომ აღნიშნული ფერმის მშენებლობა „მორალურად გაუმართლებელია“. ზოგიერთი აქტივისტი სასამართლო გზით ცდილობს მსგავსი წამოწყებების შეჩერებას, რამაც შესაძლოა მნიშვნელოვნად დააზიანოს ან საერთოდ შეაფერხოს კომპანიის გეგმები.
საქართველოში, სადაც ფარმაცევტული სექტორი და ბიოტექნოლოგიური კვლევები ნელ-ნელა ვითარდება, ეს საკითხი მნიშვნელოვანია იმ კუთხით, რომ გლობალური მიწოდების ჯაჭვის რყევები პირდაპირ აისახება მედიკამენტების წარმოების თვითღირებულებაზე. თუ აშშ-ის ბაზარზე არსებული დეფიციტი გაგრძელდება, ეს კიდევ უფრო გააძვირებს ახალი თაობის წამლების კვლევასა და დანერგვას, რაც საბოლოო ჯამში, მსოფლიო მასშტაბით პაციენტებისათვის ხელმისაწვდომობაზეც აისახება.