Iapetus: სატურნის იდუმალი „ინ-იანგის“ მთვარის ისტორია
ასტრონომიული აღმოჩენა XVII საუკუნეში
1671 წლის 25 ოქტომბერი კოსმოსის კვლევის ისტორიაში მნიშვნელოვანი თარიღია. სწორედ ამ დღეს იტალიელმა ასტრონომმა ჯოვანი კასინიმ სატურნის გარშემო მოძრავი ახალი მთვარე, Iapetus აღმოაჩინა. ეს იყო რიგით მეორე თანამგზავრი, რომელიც კაცობრიობამ სატურნის სისტემაში იპოვა. პირველი, Titan, ჰოლანდიელმა ასტრონომმა კრისტიან ჰიუგენსმა ექვსი წლით ადრე აღმოაჩინა. Iapetus-ის აღმოჩენის შემდეგ, კასინიმ თავისი კარიერის განმავლობაში კიდევ სამი მთვარე — Rhea, Tethys და Dione — იპოვა.
იდუმალი გაუჩინარება და „ინ-იანგის“ ეფექტი
Iapetus-ის შესწავლისას კასინიმ უცნაური მოვლენა შენიშნა. როდესაც მან მთვარე პირველად დაინახა სატურნის დასავლეთ მხარეს, გამოთვალა მისი ორბიტა და ივარაუდა, რომ 39 დღის შემდეგ მას აღმოსავლეთ მხარეს იხილავდა. თუმცა, მთვარე იქ არ აღმოჩნდა. როდესაც ის კვლავ დასავლეთ მხარეს გამოჩნდა, მეცნიერმა გააცნობიერა, რომ მთვარის ერთი მხარე მეორეზე ბევრად მუქი იყო. ეს ფენომენი ართულებდა მის დაკვირვებას, როდესაც მთვარის მუქი მხარე დედამიწისკენ იყო მიმართული.
საუკუნეების შემდეგ, NASA-ს კოსმოსურმა ხომალდმა Cassini-მ გადაიღო მაღალი ხარისხის ფოტოები, რომლებმაც დაადასტურა Iapetus-ის უნიკალური ვიზუალი. მთვარის ზედაპირის ორფეროვნებამ, რომელიც ჩინურ სიმბოლო „ინ-იანგს“ მოგვაგონებს, მას დამსახურებული მეტსახელი „ინ-იანგის მთვარე“ მოუტანა.
რას გვასწავლის Iapetus-ი სატურნის შესახებ
Iapetus-ის კვლევამ მეცნიერებს სატურნის სისტემის ევოლუციის შესახებ ბევრი რამ ასწავლა. კომპიუტერული სიმულაციების გამოყენებით, მკვლევარებმა დაასკვნეს, რომ სატურნის შიდა მთვარეები და მისი ბეჭდები შედარებით ახალგაზრდა წარმონაქმნებია. Titan-ისა და Iapetus-ის მსგავსი შორეული მთვარეები კი, სავარაუდოდ, განსხვავებულ პერიოდში ჩამოყალიბდნენ.
არსებული თეორიის თანახმად, სატურნს წარსულში სხვა მთვარეების სისტემა ჰქონდა, თუმცა მათი ორბიტები მზის გარშემო მოძრაობისას წარმოქმნილი ორბიტალური რეზონანსის გამო დაირღვა. შედეგად, მეზობელი მთვარეები ერთმანეთს შეეჯახნენ. სწორედ ამ კოსმოსური „ნამსხვრევებისგან“ ჩამოყალიბდა სატურნის დღევანდელი რგოლები და მთვარეების სისტემა. ეს აღმოჩენა კვლავ რჩება მნიშვნელოვან საყრდენად პლანეტარული მეცნიერებისთვის, რაც გვეხმარება გავიგოთ, თუ როგორ იქმნება და იცვლება ციური სხეულები მილიარდობით წლის განმავლობაში.