1572 წლის 6 ნოემბერი: როცა ცაზე „ახალი ვარსკვლავი“ გამოჩნდა
კოსმოსური მოვლენა, რომელმაც ისტორია შეცვალა
1572 წლის 6 ნოემბერი ასტრონომიის ისტორიაში ერთ-ერთ გარდამტეხ თარიღად ითვლება. სწორედ ამ დღეს გერმანელმა ასტრონომმა ვოლფგანგ შულერმა (Wolfgang Schulër) შეუიარაღებელი თვალით დაინახა კაშკაშა ობიექტი კასიოპეას თანავარსკვლავედში. ის იმდენად კაშკაშა იყო, რომ მისი დანახვა დღისითაც კი შეიძლებოდა, ხოლო სიკაშკაშით ვენერას უტოლდებოდა. იმ პერიოდში ასტრონომიისთვის ეს მოვლენა სრული გაუგებრობა იყო, რადგან მაშინდელი მეცნიერული შეხედულებებით, ვარსკვლავური ცა უცვლელი და მუდმივი იყო.
მიუხედავად იმისა, რომ შულერი შესაძლოა პირველი იყო, ვინც ეს მოვლენა შეამჩნია, ისტორიაში ის დანიელი ასტრონომის, ტიხო ბრაჰეს (Tycho Brahe) სახელით დარჩა. ბრაჰემ მოვლენა დეტალურად შეისწავლა და გამოსცა წიგნი „De Stella Nova“ (ლათინურად „ახალი ვარსკვლავის შესახებ“). სწორედ ამიტომ, ამ ობიექტს დღეს „ტიხოს ვარსკვლავს“ უწოდებენ. მაშინ მეცნიერებმა ვერ გააცნობიერეს, რომ საქმე ჰქონდათ ზეახალ ვარსკვლავთან (სუპერნოვა), რადგან ეს ტერმინი და კონცეფცია იმ დროს უბრალოდ არ არსებობდა.
რა იყო სინამდვილეში „ტიხოს ვარსკვლავი“?
მეცნიერებმა მხოლოდ მე-20 საუკუნის 40-იან წლებში დაადგინეს, რომ 1572 წელს დაკვირვებული მოვლენა სინამდვილეში ზეახალი ვარსკვლავის აფეთქება იყო. დღეს ჩვენ მას SN 1572-ის სახელით ვიცნობთ. თანამედროვე კვლევების თანახმად, ეს იყო IA ტიპის ზეახალი ვარსკვლავი, რომელიც წარმოიქმნა ორობით ვარსკვლავურ სისტემაში: თეთრი ჯუჯა ვარსკვლავი თავისი პარტნიორისგან მატერიას იზიდავდა, რამაც საბოლოოდ კატასტროფული აფეთქება გამოიწვია.
კალიფორნიის უნივერსიტეტის, ბერკლის მკვლევართა თქმით, ეს მოვლენა ევროპაში „ბნელი საუკუნეების“ დასასრულს დაემთხვა. ტიხო ბრაჰეს მიერ დატოვებული ჩანაწერები დღემდე ეხმარება ასტრონომებს იმის გააზრებაში, თუ როგორ იცვლებოდა ვარსკვლავის სიკაშკაშე დროთა განმავლობაში. ეს იყო პირველი რეალური მტკიცებულება იმისა, რომ ცა არ არის უცვლელი, რამაც მეცნიერული აზროვნების განვითარებას მძლავრი ბიძგი მისცა.
რა ხდება დღეს?
მიუხედავად იმისა, რომ 1572 წლის მოვლენიდან საუკუნეები გავიდა, კოსმოსი კვლავ აგრძელებს ჩვენს გაოცებას. დღეს ასტრონომები ყურადღებით აკვირდებიან ვარსკვლავ T Coronae Borealis-ს, რომელსაც „ცეცხლოვან ვარსკვლავს“ (Blaze Star) უწოდებენ. მეცნიერები ვარაუდობენ, რომ ის შესაძლოა ახლო მომავალში აფეთქდეს. თუმცა, ეს იქნება ნოვა — აფეთქება, რომელიც ზეახალ ვარსკვლავთან შედარებით ნაკლებად მასშტაბურია და ვარსკვლავს სრულად არ ანადგურებს.
ტიხოს ზეახალი ვარსკვლავი ჩვენგან 13 000 სინათლის წლის მანძილზე მდებარეობს. ეს ნიშნავს, რომ აფეთქება რეალურად ათასობით წლის წინ მოხდა, თუმცა მისი სინათლე დედამიწამდე სწორედ მე-16 საუკუნეში მოაღწია. ეს ისტორიული მაგალითი შეხსენებაა იმისა, თუ რამდენად დინამიური და ცვალებადია ჩვენი სამყარო, მაშინაც კი, როდესაც ერთი შეხედვით ყველაფერი უცვლელი გვგონია.